آقايان بدانند كه من درتمام بانك‌هاي اروپا و آمريكا يك ليره يا يك دلار هم ندارم- راست است كه در ايران متمولم، ولي در خارج هيچ چيز ندارم و دولت بايد فكر خرج من باشد

 
رضا شاه، از متن كتاب

مولف در روايت خود زماني كه رضا شاه تصميم به استعفا مي‌گيرد را به نقل از گلشائيان چنين مي‌آورد: "شاه بعد اظهار كردند، ‌تصميم من گرفته شد، فردا صبح به مجلس خواهم رفت براي اعلام استعفا.... آقايان بدانند كه من درتمام بانك‌هاي اروپا و آمريكا يك ليره يا يك دلار هم ندارم- راست است كه در ايران متمولم، ولي در خارج هيچ چيز ندارم و دولت بايد فكر خرج من باشد."

چگونگي انتخاب محمدعلي فروغي هم از جمله نكات مهمي‌است كه دركتاب به تفضيل درباره آن سخن گفته شده است. مولف سه روايت از خاطرات گلشائيان و سهيلي و محسن فروغي را درباره چگونگي اين انتصاب آورده است كه تقريبا همگي آنها شبيه به هم‌ هستند.

او از انعكاس روايت دكتر مكي از خاطرات اشرف پهلوي خودداري كرده است. در روايت هاي بالا رضا شاه به اصرار آهي ( وزير راه ) و ديگر وزيران به سمت تعيين فروغي براي نخست وزيري سوق داده مي‌شود و دستور دعوت از وي به دربار را مي‌دهد.

اما در روايت دكتر مكي از خاطرات اشرف كه در كتاب دكتر نيازمند اشاره اي به آن نشده است، اشرف "از شب قبل از تشكيل كابينه خبر مي‌دهد كه پدرش به فروغي تلفن كرد و برخلاف روال معمول كه به همه تحكم مي‌كرد، اين بار اصرار و خواهش كرد كه فروغي نخست وزيري را بپذيرد چرا كه انگليسي ها گفته بودند تنها با سه نفر از رجال(قوام،سيد ضياء و فروغي) حاضر به مذاكره اند."(مكي- جلد ۸ ص ۱۰۷ تا ۱۰۹ )

اما همين روايت از سوي عبدالله شهبازي، مورخ مورد ترديد قرار مي‌گيرد. اگرچه شهبازي اين روايت را منطبق با واقعيت مي‌داند و معتقد است كه اشرف احتمالا از طريق فردوست يا محمدرضا به چند و چون ماجرا پي برده و براي حفظ شان پدرش واقعيت را ننوشته است. وي در صفحه ۳۱ جلد دوم كتاب ظهور و سقوط سلطنت پهلوي مي‌نويسد كه "او فرزند مورد علاقه رضا خان نبود(برخلاف محمد رضا و شمس) كه در چنين لحظات اضطراب و عصبيت در كنار پدر باشد."

از سوي ديگر محمود فروغي( فرزند ذكاء‌الملك) هم درخاطرات خود كه باز هم در كتاب مولف به آن اشاره اي نشده است، روايت مي‌كند كه شخص رضا شاه به ديدن پدر آمد و ازوي دعوت به نخست وزيري كرد.

درمقابل مولف به خاطرات محسن فروغي( فرزند ارشد ذكاء‌الملك) اشاره مي‌كند كه از نصرالله انتظام (رئيس تشريفات دربار)ياد مي‌كند كه براي بردن پدرش به دربار با اتومبيل به منزل فروغي آمد.

  استعفا نامه رضا شاه را فروغي مي‌نويسد و صبح روز ۲۵ شهريور به امضاي وي مي‌رساند. به نوشته محسن فروغي درساعت ۷ صبح همان روز به سفارت روس مي‌رود تا خبر را به اطلاع دو سفير روس وانگليس( كه در سفارت روس منتظر بود) برساند.

فرازي ديگر ازاين كتاب به چگونگي خلع رضاشاه از سلطنت مي‌گذرد و حتي كار تا جايي پيش مي‌رود كه با حملات راديوي بي بي سي به رضا شاه افكار عمومي‌سخت بر عليه‌اش تهييج مي‌شود و فروغي در ملاقات با بولارد( وزير مختار انگليس) از وي مي‌شنود كه بايد تصميم بگيرد حكومت ايران از سلطنت به جمهوري تبديل شود.

"ما به اين شرط با خواسته هاي شما موافقت مي‌كنيم كه رژيم كشور ايران تغيير كند و حكومت شما از مشروطه به جمهوري مبدل شود."

فروغي اما معتقد است كه با توجه به قانون موجود چنين كاري نيازمند زمان طولاني است و اسباب هرج و مرج را فراهم مي‌سازد. پس با يك طراحي دقيق ماجرا را به سمتي سوق مي‌دهد كه ابتدا استعفاي شاه را بگيرد و سپس وليعهد را بر جايش بنشاند.

استعفا نامه رضا شاه را فروغي مي‌نويسد و صبح روز ۲۵ شهريور به امضاي وي مي‌رساند. به نوشته محسن فروغي درساعت ۷ صبح همان روز به سفارت روس مي‌رود تا خبر را به اطلاع دو سفير روس وانگليس( كه در سفارت روس منتظر بود) برساند.

سفير انگليس با بند اول نامه كه استعفا است موافقت مي‌كند اما براي جانشيني فرزند رضا شاه مي‌گويد كه بايد از لندن كسب تكليف كند. بولارد پيش از اين هم در خاطراتش آورده بودكه محمد رضا از انگليس متنفر است و روس ها هم درباره وي نظر مثبتي ندارند.

به نوشته فرزند ذكاء‌الملك ، پدرش دربرابر سخنان بولارد گفت: "قانون براي دولت تكاليفي معين نموده است- به تكليف خود عمل خواهيم كرد." و سپس ادامه مي‌دهد كه پدرش به سهيلي دستور داده بود "در صورت مخالفت نمايندگان تهديد به اشغال تهران از طرف قواي بيگانه شود و همين تهديد در جلسه مجلس باعث شد نمايندگان سروصدايي راه نيندازند."

قبل از ظهر همان روز پس از جلسه اي غير علني، نشست علني تشكيل و ابتدا استعفاي رضا شاه خوانده و سپس برخي از نمايندگان چون علي دشتي و يعقوب انوار سخناني مي‌گويند و درنهايت مجلس با سلطنت محمد رضا موافقت مي‌كند.

مولف در نقلي از خاطرات گلشائيان مي‌نويسد "تردستي و عجله فروغي مهمترين عامل در قبول وليعهد به عنوان شاه بعدي بود كه پيش از آنكه مجلس از بهت زدگي به در آيد قضيه را به پايان رساند."

بعد از واگذاري قدرت از سوي رضا شاه و رفتنش به اصفهان(۲۵ شهريور) و يك روز بعد از حضور فرزندش در مجلس، بولارد در تلگرافي به انگليس نوشت "اكنون كه رضا شاه رفته است، لحن راديو لندن بايد عوض شود و بيشتر راجع به دولت پارلماني طبق قانون اساسي بايد توجه شود."

واكنش دولت انگليس به جانشني محمدرضا جالب توجه است. بولارد همان روز تلگرافي به لندن مي‌زند و ماجراي بر تخت نشستن محمد رضا را خبر مي‌دهد‌، اما پاسخ واعلام مخالفت انگليس سه روز بعد به دست وزير مختارش مي‌رسد كه كار از كار گذشته است.

وزارت خارجه به وزير مختار خود مي‌نويسد: "وليعهد بايد به كلي از ليست جانشينان رضا شاه حذف شود و چون تمايلات زيادي به آلمان ها دارد ما نمي‌توانيم استعفاي شاه را به نفع فرزندش قبول كنيم. راه حل يا يكي از فرزندان جوانتر شاه است و يا برقراري مجدد سلسله قاجار."

به نوشته آقاي نيازمند، بولارد بدون آنكه بنويسد كار از كار گذشته است، براي لندن دليل مي‌آورد كه تغييرات در قانون اساسي سرو صداي فراواني به پا مي‌كند و عواقب آن هم با انگليس خواهد بود.

رضا شاه پس از خلع ابتدا به اصفهان، بعد به يزد و سپس به كرمان و درنهايت به بندر عباس مي‌رود. بعد از توقفي در بندر عباس سوار كشتي شده و ايران را ترك مي‌كند. در كشتي است كه رضاشاه در مي‌يابد محبوس است و تنها جايي كه اجازه دارد برود ، جزيره موريس است.

مولف به نقل از خاطرات بولارد مي‌آورد كه "پس از خروج رضا شاه از ايران گويي مركز ثقل تمام امور مملكت از بين رفته باشد، مسائل و مشكلات موجود روبه افزايش و پيچيدگي نهاد."

  رضا شاه پس از خلع ابتدا به اصفهان، بعد به يزد و سپس به كرمان و درنهايت به بندر عباس مي‌رود. بعد از توقفي در بندر عباس سوار كشتي شده و ايران را ترك مي‌كند. در كشتي است كه رضاشاه در مي‌يابد محبوس است و تنها جايي كه اجازه دارد برود ، جزيره موريس است

ماجراي رفتن رضا شاه به موريس از زبان اسكراين مامور بردن رضا شاه روايت مي‌شود و در كنار آن مولف از خاطرات شمس و غلامرضا و نيز علي ايزدي كه در اين سفر همراه رضا شاه بودند، به همراه كتاب دوجلدي اسناد پهلوي ها نكاتي را مي‌آورد وسعي مي‌كند توصيفي دقيق از وضعيت رضا شاه در موريس به دست دهد.

رفتار ماموران و فرماندار موريس اگرچه محترمانه است ،امااين رفتارها به مذاق شاهي كه چنان جلال و جبروتي داشت، خوش نمي‌آيد و حتي دريكي از طولاني ترين نامه ها به فرزند ارشدش مي‌نويسد "بهتر بود به هر نحوي كه پيش مي‌آمد به حيات من خاتمه داده مي‌شد و با اين مرگ تدريجي روبرو نمي‌شدم."

اين نامه نگاري ها از سوي رضا شاه فراوان است و مولف عمده آنها را در كتاب خود آورده است.

رضا شاه اواسط شهريور۱۳۲۱ به ژوهانسبورگ آفريقاي جنوبي مي‌رود. نوروز ۱۳۲۲ خانه اي مجلل براي وي و همراهان تدارك ديده مي‌شود و رضا شاه يك سال و ده ماه دراين خانه زندگي كرد و صبح چهارم مرداد ۱۳۲۳ بر اثر حمله قلبي درگذشت.

نگاهي به منابع و ماخذ كتاب

مولف در استفاده از منابع سعي كرده است به منابع موجود(كتاب ها)و نه اسناد اكتفا كند.

سندهاي مورد اشاره در متن كتاب هم عمدتا به صورت كتاب منتشر شده اند. البته او سفري هم به ژوهانسبورگ داشت(۱۳۴۶) وبا مستخدم مخصوص و صاحب آخرين منزل مسكوني كه رضا شاه در آن اقامت داشت، گفتگويي صورت داد كه در كتاب شرح آن را به صورت كامل آورده است، اگر چه به نظر مي‌رسد نكته خاص و قابل اعتنايي از اين گفت وگو به دست نيامده است.

 
رضا نيازمند، نويسنده كتاب 

عمده مطالعات و تحقيقات وي در اين زمينه به كتاب‌هايي از سرريدر بولارد (وزير مختارانگليس در ايران)، كتاب قزاق محمود پورشالچي، روزشمار تاريخ ايران دكتر باقر عاقلي، خاطرات عباسقلي گلشائيان (وزير رضا شاه)، خاطرات محمد سجادي( وزير راه)، علي سهيلي، روزنامه اطلاعات خاطرات محسن فروغي( فرزند محمد علي فروغي)، علي ايزدي و خاطرات اشرف و شمس و سر كلارمونت اسكراين كه مامور بردن رضا شاه به جزيره موريس بوده است.

مولف ضمن آنكه فهرستي از منابع مورد استفاده درپايان كتاب ارائه نكرده است، مي توانست براي غنا بخشيدن به محتواي كتاب از برخي ديگر از منابع، به خصوص در دوره اي كوتاه از اشغال ايران تا سقوط رضا شاه، استفاده كند كه از جمله آنها تاريخ بيست ساله ايران حسين مكي و يا گزارش سفير آمريكا در اين زمينه كه در كتاب "ايران بين دو انقلاب" توصيفي اين چنيني از سقوط رضا شاه به دست داده است "يك مستبد بيرحم،آزمند و اصلاح ناپذير دراواخر عمرش، بركناريش از قدرت و سپس مرگش در تبعيد، تاسف كسي را بر نيانگيخت."

در يك نظر كلي مي‌توان گفت،‌اگر چه نويسنده سعي كرده است كتابي كامل ارائه كند،‌اما به نظر مي‌رسد وي حتي از منابع موجود هم نتوانسته به خوبي استفاده كند. ضمن آنكه در برخي از بخش هاي كتاب به دليل برخي اظهار نظرات توصيفي درباره شخصيت رضا شاه از سوي مولف، يكدستي گزارش وي دچار سكته و خدشه مي‌شود.

بدين ترتيب مي‌توان گفت اگرچه مولف سعي كرده برخي خطاهاي فاحش خود در جلد اول را در شيوه نگارش كتاب، تا حدودي تصحيح كند و اجازه دهد اسناد و كتابها سخن بگويند، ‌اما دركل هنوز جاي كتابي كه بتواند تصويري دقيق از رضا شاه به دست دهد خالي است