خيالبافي نوعي گريز رواني است كه در آن تماس با واقعيت و يا روبرو شدن با‌ ‌مساله براي افراد مشكل است و تن دادن به اين حالت براي فرد جنبه كامجويي و ارضاي ‌رواني دارد.
 

برخي از روانكاوان خيالبافي را عبارت مي دانند از من رانده شده كه به اين مخلوق‌ ‌ذهن او ارتباط يافته است و هم برخي ديگر آن را نوعي رجعت رواني ذكر كرده‌اند كه در‌ ‌آن بازگشت خيالي و عاطفي به دوره كودكي مطرح است‌‌.

‌در كل خيالبافي نوعي گريز رواني است كه در آن تماس با واقعيت و يا روبرو شدن با‌ ‌مساله براي افراد مشكل است و تن دادن به اين حالت براي فرد جنبه كامجويي و ارضاي ‌رواني دارد. بحقيقت روح انساني با تخدير خود و گريز از واقعيت مي‌كوشد از ادراك رنج‌ ‌و درك ناكامي سرباز زند و از شدت احساس شكنجه و حسرت در خويش بكاهد. طبيعي است اين‌ ‌حالت در مواردي پديد مي‌آيد كه آدمي از مقابله با مشكل خود را ناتوان احساس كند‌. 

‌‌جلوه‌هاي آن در افراد‌ :

‌كودكان خيالباف اين حالت خود را به صورتهاي گوناگون متجلي مي سازند. شرح و بيان‌ ‌همه آنچه كه در اين رابطه قابل ذكرند ميسر نيست، آنچه با رعايت اختصار مي توان مطرح‌ ‌كرد بدين شرح است‌:

1- ‌بصورت تصورات:‌ ‌

افرادي كه مبتلا به خيالبافي هستند تصوراتي دارند كه برخي از آنها بدين قرارند‌:

- ‌تصور يك قهرمان شجاع، فردي ماهر با چهره اي قابل تحسين، بي نظير و فوق‌‌العاده كه همه مسايل و مشكلات او حل شده است و از عهده همه مسئوليت‌ها بر مي‌آيد‌. 

- ‌تصور فردي مهم از تيپ مثلاً شاهزادگان كه قادر به انجام فلان كار است و با‌ ‌اينكه مي داند اين تصور غير واقعي است‌.

- ‌گاهي تصور فردي متهم كه ديگران مي‌خواهند بحساب او برسند‌. 

- ‌تصور فردي مظلوم كه مورد ستم و اجحاف قرار گرفته است‌.

- ‌تصور فردي كه اگر مثلاً خرجي خود را خرج نكند و به كار اندازد صاحب ميليونها‌ ‌پول و مال خواهد شد‌. 

- ‌تصور فردي مهم كه همه كار از او برمي‌آيد و مي تواند به موقعيت‌هاي مناسبي‌‌ ‌برسد و قدرت همه كارها را دارد‌. 

- ‌تصور خلباني كه در آسمان در حال پرواز و مانور دادن است و دارد به نقاطي دور‌ ‌دست و رويايي سفر مي كند‌.

- ‌تصور فردي محبوب كه همه دوست دارند او را در كنار بگيرند و وجود او را سبب‌ ‌سرور و شادماني مي‌دانند و براي او عظمتي قايلند‌.

2 - ‌احساس آنها‌:

‌افراد خيالباف براي خود احساس ويژه‌اي دارند. از جمله‌ :

- ‌احساس اينكه بيمارند و ديگران بايد از او احوال پرسند و از او مراقبت نمايند‌. 

- ‌گاهي احساس مي كند كه مرده است و در عالم ديگري در حال سير است و مستحق رحمت‌ .

- ‌زماني در عالم خيال خود را صاحب درد مي داند و عملاً خويش را از جنب و جوش‌ ‌افتاده مي‌يابد‌.

- ‌گاهي در عالم خيال دچار احساسات خصمانه نسبت بهمه كساني است كه نسبت به او بي‌مهري كرده‌اند‌. 

- ‌زماني احساس ترس دارند و خيالبافي‌شان آنها را تحريك مي‌كند كه شبح‌هايي را‌‌‌‌‌‌در‌ ‌ذهن مجسم كرد و از ترس آن بگريزند‌. 

- ‌گاهي اين احساس را دارد كه همه حيوانات و گاهي همه كفش‌ها و لباس‌ها بصورت ‌‌حيوان در آمده و مي‌خواهد آنها را ببلعند‌. 

- ‌در مواردي احساس پرواز دارد كه روي ابرها نشسته و در حال حركت است‌. 

3 - ‌حالات آنها‌:

‌كودكان خيالباف حالت عادي ندارند. گاهي چنان در خيال فرومي‌روند كه با خود‌‌‌مي‌گويند، مي‌خندند، حرف مي‌زنند و در اين راه نيروي زيادي را مصرف مي‌كنند‌.

- ‌در عالم خيال به ديگران پرخاش كرده و يا در ذهن خود كسي را تنبيه مي‌كنند و در ‌حال انتقام گرفتن از او خود را در مي‌يابند‌‌. 

- ‌در عالم خيال گاهي حالت امر و نهي مي‌گيرند و زماني حالت دلسوزي و حالت هيجان‌‌آميز در اين رابطه و از خود احساس رضايت دارند‌. 

- ‌در مواردي اين حالت را بخود مي‌گيرند كه به ارضاي اميال و تمنيات خود‌‌‌‌مشغولند‌ ‌و اسير دنياي خويشند تا حدي‌‌‌‌‌كه پذيرش واقعيت براي‌شان دشوار است‌. 

- ‌گاهي آنها حالت معاشرت و سخنگويي با ديگران را يافته و در عالم خيال سرگرم‌ ‌صحبت و معاشرت با فردي موهوم مي‌شوند‌.

4- ‌روحيه آنها‌:

‌در حالت عادي كسلند ولي در عالم رويا و خيالبافي شادند و خرسند. خيالبافي براي ‌آنها پناهگاهي است كه در سايه آن خود را شادان مي‌سازند‌. 

- ‌بسياري از آنها روحيه كودكانه دارند، به دروغگويي معروفند در حاليكه دروغ شان ‌نوعي خيالبافي است كه به صورت مرضي در آمده است‌. 

- ‌گاهي حالت خودستايي و بخود باليدن دارند و كارها و افتخاراتي كه ندارند بخود‌ ‌نسبت مي دهند‌. 

- ‌روحيه شان روحيه رياكاري، فخر فروشي و همراه با پرگويي و زماني هم افسانه‌سازي است ( كه در اين مورد بحث مستقلي خواهيم داشت‌) 

- ‌روحيه موفقي براي خود پديد مي‌‌آورند از آن بابت كه در دنياي غير‌واقعي‌‌‌خود را‌ ‌به همه آرزوهاي خود دست يافته مي‌دانند و جاي و مقام و لذتي‌‌‌‌خيالي براي خويش فراهم ‌مي‌سازند. در عالم خود فرو مي‌روند و با خيال خويش‌‌‌‌خود را سرگرم مي‌كنند و براي خود ‌موجبات غرور و خود بزرگ بيني را تهيه مي‌بينند‌. 

5 - ‌در روابط‌ :

‌اينگونه افراد به خود و دنياي خويش‌‌‌‌سرگرمند و بدين نظر ارتباط چنداني با ديگران ندارند و اگر هم زمينه‌اي براي ايجاد رابطه فراهم شود اين امر آنان را خرسند نمي‌سازد‌. 

- ‌گاهي براي خود همبازي‌هاي خيالي تصور كرده و حتي به آنها نام و شخصيت خيالي مي‌دهند و اعمال و صفات خاصي را به او نسبت مي دهند‌. 

- ‌نياز به فردي يا شيئي دارند كه نقش مستمع را براي آنها بازي كند و مطلب شان را ‌بشنود و اين خود وسيله اي براي سرگرمي است‌. 

- ‌به سختي مي توانند با مردم در آميزند و مشكلات زندگي مردم را حل كنند. نقشه‌‌هاي افراطي و خيالي دارند كه با واقعيت تطابق ندارد‌. 

- ‌و بالاخره خيالبافي بحقيقت وسيله اي است براي قطع رابطه با افراد و پديده‌ها ‌بگونه‌اي كه تدريجاً از همه مي‌گسلند و تنها به خود و اشياء خود مي‌پردازند‌.

‌تحليل اين جلوه‌ها

جلوه‌هاي فوق نشان دهنده ميلي ناهشيار به حل و رفع مشكلات، و برون ريزي نگراني‌‌ها و در كل تخليه خويش است. صورتهاي ذهني كه آنان براي خود درست مي‌كنند ممكن است‌ ‌داراي ارتباط منطقي بوده و از واقعيت به دور باشند‌. 

‌جلوه‌هاي فوق در آدمي نشان مي‌دهد كه او چه مي‌خواهد، از ‌چه چيزهايي رنج مي‌برد، چه مسايلي در ذهن او به عنوان مسايل اصلي و اساسي مطرح‌ ‌است‌.

‌اينان مصداق اين نيم بيتي هستند كه: شتر در خواب بيند پنبه‌دانه. در مواجهه با‌‌‌‌‌‌واقعيت‌ها ناتوانند و بدين نظر در عالم‌‌‌‌خيال خود را سرگرم حل مشكل و خود را در آن‌ ‌موفق و پيروز بحساب مي‌آورند‌.
‌خيالبافي‌ها اگر مكرر و پي درپي باشند مبين احتياجات شديد و ناراحتي‌هاي شخص است ‌و هنوز ياد نگرفته است كه چگونه با مشكلات كنار بيايد و به چه صورتي آنها را حل كند ‌و ضروري است به او رسيدگي شود‌.