1. ایمان

از نگاه قرآن كريم ميزان شخصيت انسان‌ها رابطه مستقيمي با اعتقادات آن ها دارد. كسي كه از گوهر با عظمت ايمان بي‎بهره باشد، شخصيت وي در حدي نخواهد بود كه ارزش رفاقت و دوستي را داشته باشد:

2. احترام به مقدسات و مسايل دين

«يا ايهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَ لَعِبًا مِنْ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِياءَ … وَ إِذَا نَادَيتُمْإِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَ لَعِبًا» (مائده/ 57ـ 58)؛

اي كساني كه ايمان آورده‎ايد! افرادي كه آيين شما را به باد استهزا و بازي مي‌گيرند ـ از اهل كتاب و مشركان ـ را وليّ خود انتخاب نكنيد… آن ها هنگامي كه (اذان مي‎گوييد و مردم را) به نماز فرامي‎خوانيد، آن را به مسخره و بازي مي‎گيرند.

3. راستگويي

يكي از مصاديق مهم اخلاق در زندگي انسان، صداقت و راستگويي است؛ چرا كه در حقيقت دروغ خود نوعي نفاقاست و در آيات و روايات بسيار مذموم شمرده شده است و حتي در برخي از روايات كليد تمامي گناهان، دروغ بيان شده است.



(3) «يا ايهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ» (توبه/ 119)؛

اي كساني كه ايمان آورده‎ايد! از (مخالفت با فرمان) خدا بپرهيزيد و با صادقان باشيد.

در تفسير اين آيه شريف آمده است: «صداقت شرط و ملاك اساسي دوستي است و اگر به دوست و همراه انسان، صديق گفته شده است، به ‌خاطر صداقت او در رفتارش با دوست خود است.»

4. دوستي دوطرفه

اگر انسان قصد دوستي با كسي را دارد، بايد ببيند كه آيا طرف مقابل هم متمايل به اين دوستي هست يا نه؟

«هَا أَنْتُمْ أُوْلَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يحِبُّونَكُمْ» (آل‌عمران/ 119)؛

شما كساني هستيد كه آنها را دوست مي‎داريد، اما آن ها شما را دوست ندارند.

آري، اگر دوستي يك‌طرفه باشد، باعث ذلت و خواري مي‎گردد و هرگز براي انسان سودمند نخواهد بود .

چه خوش بي مهربوني هر دو سر بي                             كه يك سـر مهـربـوني درد سـر بي

5.هماهنگي ظاهر و باطن

هميشه افرادي در جامعه وجود دارند كه هزار رنگ‎اند؛ يعني با هر كسي همان‌گونه سخن مي‎گويند و برخورد مي‎

كنند كه او مي‎پسندد و هيچ هدف خاصي را دنبال نمي‎كنند و به هر رنگي كه منافع مادي‎شان اقتضا كند، در مي‎آيند.

«وَ إِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَ إِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيكُمْ الْأَنَامِلَ مِنْ الغَيظِ» (آل‌عمران/ 119)؛

 و هنگامي كه شما را ملاقات مي‎كنند، (به دروغ) مي‎گويند: ايمان آورده‎ايم، اما هنگامي كه تنها مي‎شوند، از شدتِ خشم بر شما، سر انگشتان خود را به دندان مي‎گزند.

تحمل نكردن ديگران و تندخو بودن، باعث مي‎شود دوستان از اطراف انسان پراكنده شوند؛ حتي اگر انسان، بهترين مخلوقات و پيامبر باشد.

6. خيرخواه بودن

خداوند متعال در قرآن كريم مؤمنان را از دوستي با برخي گروهها همانند اهل كتاب، كفار و منافقين برحذر مي‎

دارد و تعدادي از خواسته‎ها و انگيزه‎هاي شوم آنان را اين‌گونه بيان مي‎فرمايد:

«يا ايهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ» (آل‌عمران/118)؛

اي كساني كه ايمان آورده‎ايد! محرم اسراري از غير خود، انتخاب نكنيد؛ آنها از هر گونه شر و فسادي درباره‎ شما كوتاهي نمي‎كنند. آنها دوست دارند شما در رنج و زحمت باشيد.

7. خوش اخلاقي

يكي از دستورهاي دين مبين اسلام، خوش اخلاقي با ديگران است كه جايگاه بسيار والايي را داراست. خوش اخلاقي، هم دوستي‌ها را پايدار مي‎سازد و هم در جذب ديگران به سمت خود تاثير فوق‌العاده‎اي دارد:

«ادْفَعْ بِالَّتِي هِي أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَينَكَ وَ بَينَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِي حَمِيمٌ» (فصلت/ 34)؛

بدي را با نيكي دفع كن، ناگاه (خواهي ديد) همان كس كه ميان تو و او دشمني مي‌كند، گويي دوستي گرم و صميمي است.

تحمل نكردن ديگران و تندخو بودن، باعث مي‎شود دوستان از اطراف انسان پراكنده شوند؛ حتي اگر انسان، بهترين مخلوقات و پيامبر باشد:

«فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنْ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ» (آل‌عمران/ 159)؛

به (بركت) رحمت الهي، در برابر آنان (=مردم) نرم (و مهربان) شدي و اگر خشن و سنگدل بودي، از اطراف تو پراكنده مي‎شدند.

8. طرح دوستي با جنس مخالف ممنوع

يكي از نيازهاي انسان كه در دوران جواني ظهور و بروز پيدا مي‎كند، ازدواج است كه در قرآن كريم از جنبه‎

هاي متفاوتي مورد بحث قرار گرفته است. در اين زمينه قرآن كريم تأكيد زيادي بر پاك بودن پسر و دختر قبل از ازدواج دارد:

«مُحْصَنَاتٍ غَيرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ» (نساء/25)؛

پس آنها (زنان پاكدامن از بردگان) را با اجازه‎ صاحبان آنان تزويج نماييد و مهرشان را به خودشان بدهيد، به شرط آن كه پاكدامن باشند، نه به ‌طور آشكار مرتكب زنا شوند و نه دوست پنهاني بگيرند.

«مُحْصِنِينَ غَيرَ مُسَافِحِينَ وَلَا مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ» (مائده/5)؛

و زنان پاكدامن از مسلمانان و زنان پاكدامن از اهل كتاب براي ازدواج حلال‌اند، هنگامي كه مِهر آنان را بپردازيد و پاكدامن باشيد، نه زناكار و نه دوست پنهاني و نامشروع گيريد.

در اين دو آيه خداوند از طرح دوستي با جنس مخالف نهي فرموده است.در آيه‎ اول سخن از ترك دوستي دختران با پسران است و در آيه‎ دوم ممنوع بودن دوستي پسران با دختران مطرح شده است.

در مورد اين دو آيه 3 نكته قابل دقت است:

الف- «أخدان» جمع خِِدن، به معني دوست است؛ اما دوستي‌هايي كه دو ويژگي دارند: يكي اين كه پنهاني هستند و ديگري اين كه منشأ اين نوع دوستي‌ها شهوت و هواي نفس است.

ب- علت جمع آمدن كلمه »أخدان« در آيه اين است كه وقتي كسي براي فحشا و از روي شهوت دوست برمي‎گزيند، به يكي يا دو تا قانع نخواهد شد؛ زيرا نفس انساني هنگامي كه به دنبال شهوات برود، حد و توقف ندارد.»(4)

ج- در اين‌گونه دوستي‌ها صداقت نيست؛ چرا كه قرآن دوستي‌هايي را كه بر اساس صداقت باشد، «صديق» مي‎نامد و تعبير به خدن فقط در اين دو آيه آمده است.

امير مؤمنان علي عليه السلام مي‎فرمايد: كسي كه شخصيت او بر شما شك برانگيز شد و از دين او اطلاعي نداشتيد، به دوستانش نگاه كنيد؛ اگر آنان از اهل دين خدايند، پس آن شخص نيز بر دين خداست، ولي اگر دوستان وي بر غير دين خدا بودند پس بدانيد كه او نيز هيچ بهره‎اي از دين خدا ندارد.

9. سربلندي در آزمايش‌ها


هميشه گفتار انسان‌ها و ظاهر آنان با عمل و باطن آنها مطابق نيست و براي كشف حقيقت يكي از بهترين راه‌ها امتحان و آزمايش است؛ همان‌گونه كه خداوند در برخي موارد به مؤمنان دستور به امتحان و آزمايش داده است تا زمينه براي تصميم‎گيري صحيح فراهم شود:

«يا ايهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمْ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللهُ أَعْلَمُ بِايمَانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ

إِلَى الْكُفَّارِ» (ممتحنه/10)؛

اي كساني كه ايمان آورده‎ايد! هنگامي كه زنان با ايمان به عنوان هجرت نزد شما آيند، آنها را آزمايش كنيد ـ خداوند به ايمانشان آگاه‎تر است ـ هرگاه آنان را مؤمن يافتيد، آنها را به ‌سوي كفار بازنگردانيد .

بنابراين با توجه به حساس بودن بحث دوستي، وظيفه‎اي كه انسان در موضوع انتخاب دوست بعد از احراز شرايط فوق دارد، اين است كه با آزمودن دوستِ خويش، صداقت و واقعي بودن و ساختگي نبودن آن شرايط را به دست آورد.